Ulusal Düzey

Türkiye’de, yürürlükteki engellilik yasası; Engellilik Kanunu No.5378’in yürütülmesinde diğer kanunlarla birlike yaklaşık 1500 hükümden oluşmaktadır.

Türkiye Cumhuriyeti; ayrımcılık karşıtlığı ilkesi çerçevesinde engellilere tam ve eşit haklar  veren önlemleri içeren Birleşmiş Milletler Engelli İnsan Hakları Sözleşmesini imzalayan ilk ülkelerden biridir. Bağlayıcı hükümlerle ilk ve tek uluslararası araç olan, BM Engelli İnsan Hakları Sözleşmesi Türkiye tarafından 30 Mart 2007’de imzalandı. Sözleşme onaylandı ve 27 Mayıs 2009’da kabine tarafından kanunla düzenlendi. Sözleşmenin ek seçmeli protokolü de Türkiye tarafından imzalandı ve tasdik süreci hala devam etmektedir. Tasdik tarihinden beri, Sözleşme, Türkiye’deki engellilik politikası için temel alınmaktadır.

MADDE 30. – 50 veya daha fazla işçi çalıştıran kurumlarda, işverenler engelli kişileri, sabıkalı, terör mağdurlarını-Teröre Karşı Mücadele ek Madde(b) Kanun No.3713’e göre çalışabilir olan-  çalıştırabilir ve onların mesleki becerileri, fiziksel ve zzihni kapasiteleri ile uyumlu işler verebilir; her bir kategoride çalışacak oranı Bakanlar Kurulu tarafından her yıl Ocak ayı başında yürürlüğe girecek şekilde belirlenir. Bu madde kapsamında çalıştırılacak işçi toplam oranı %6’dır. Fakat, engelli oranı toplam oranın yarısından az olamaz. Bir bölgenin sınırları içerisinde, birden fazla kuruma sahip olan işçiler için; işverenin çalıştırabileceği rakam toplam işçi sayısına göre hesaplanabilir.

Bu hüküm kapsamında çalıştırılabilecek çalışan sayısını belirlemede, ucu açık ve belirli süreli sözleşmeli işçiler birlikte düşünülebilir. Çalışma süreleri dikkate alındığında, yarı zamanlı çalışanlar tam zamanlı çalışanlara çevrilebilir. Oranların hesaplanmasında, 1/2ye kadar küsürler atılabilir yarının üzerindekiler bire yükseltilebilir.

Bu kategorileri işe almada öncelik engelli veya eski sabıkalı veya önceki kurumdaki işlerinde terör mağduru olanlarına verilmelidir.

İşverenler, böyle işçileri Türkiye İş Kurumu yoluyla da işe alabilirler.

Bu ibare anlamında çalıştırılacak işçilerin doğası, yer alacakları iş çeşitleri, onları etkileyecek özel durumlar, mesleki eğilimleri ve profesyonel olarak nasıl işe alınacakları; Adalet Bakanlığı ve İş ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından ortak olarak yayınlanan  düzenlemede belirtilmelidir.

Engelli hiçbir kişi yer altı veya su altı işinde çalıştırılamaz ve yer altı ve su altı işlerinde çalıştırılan işçiler; yukarıdaki bahsedilen hükümlere göre işçi sayısını belirlemede dikkate alınamaz. 

İşveren; engeli yüzünden daha önceki kurumunu bırakan fakat daha sonra iyileşen başvuranlar eğer eski işlerine geri dönmek isterlerse ve hemen boş pozisyon mevcutsa eğer değilse önceki işlerinde ya da mevcut iş şartlarına mazur kalan benzer işlerinde boş pozisyon çıktığında, bu adaylara öncelik vermelidir. Eğer işveren; yukarıda bahsedilen gerekliliklerin varlığına rağmen sözkonusu iş sözleşmesini akdetme yükümlülüğüne saygı duymazsa, işçiye başvurusunu telafi edecek 6 aylık maaş tazminatını vermelidir.

Eski sabıkalı işçilerin istihdamı; kamu güvenliği ile ilgili hizmetleri ilgilendiren yükümlülüklerde önyargısız olmalıdır.

Bakanlar Kurulu tarafından belirlenen kotanın üzerinde engellileri, eski sabıkalıları veya terör mağdurlarını çalıştıran veya zorunlu olmadığı halde bu kategorileri çalıştıran veya çalışma kapasitelerinin %80’ini kaybetmiş engellileri çalıştıran işverenlerle ilgili; her bir çalışan için; Sosyal Sigorta kanun no 506’ya göre; işveren sadece işverenin katkı payının %50’sini verebilir ve geri kalan %50’sini Hazine öder.

Bu ibarenin ihlali durumunda, Madde 101’e göre toplanacak cezalar; gelir olarak Maliye Bakanlığı tarafından açılacak İş-Kur’un özel bir hesabına konur. Bu hesapta toplanan para, mesleki eğitim ve engellilerin rehabilitasyonu ve böyle insanların bireysel istihdamı ya da benzer projeler için kullanılmak üzere İş Kur’a aktarılır.

Mevzu ve tahsisatların miktarı; İş Kur’un genel müdürlüğü koordinasyonu altında, İş ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Mesleki Sağlık ve Güvenlik Genel Müdürlüğü, Engelliler Yönetimi Müdürlüğü, Adalet Bakanlığı Ceza ve Hapishane Genel Müdürlüğü, Türkiye Engelliler Konfedarasyonu temsilcilerinden ve en fazla işveren üyeli en üst seviye iş kuruluşlarından oluşan  bir komite tarafından karar verilir. Komitenin çalışma yöntemleri İş ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yayınlanan düzenleme ile belirlenecektir.

Toplumdaki en büyük problemlerden biri engelli bireylerin sosyal ve ekonomik olarak mağdur olmalarıdır.

Dolayısıyla bazı olumlu eylemler; tüm ülkelerde engellilerin üretken ve topluma entegre olmaları için fırsatlar sunmak için gerçekleştirilmektedir. Ve onların istihdamını sağlamada en iyi yol; kurumlara yükümlülükler yüklemektir.

Türkiye; 30. Maddesinde engelliler için kriterler koyan BM Engelli Hakları sözleşmesini imzalamıştır ve engelli bireyleri çalıştırma zorunluluğu İş Kanunu No.4857, Madde 30’da düzenlenmiştir.

ENGELLİLERİ ÇALIŞTIRMA ZORUNLULUĞU ŞARTLARI

Özel sektörde; bir ilçenin sınırları içerisinde elli veya daha fazla işçi çalıştıran işyerleri; toplam çalışan sayısının %3’ünden daha az olmayacak şekilde engelli birey çalıştırmalıdır. Bu yüzdeliği hesaplamada, yarımın üzerindeki küsuratlar bire yükseltilmeli ve yarımdan az olanlar dikkate alınmamalıdır. Örneğin, 70 personel çalıştıran bir işyerinde, çalıştırılacak engelli sayısı en az 70*%3=21 olmalıdır.